Pali and Sanskrit

สมัยเด็กๆ ผม (และน่าจะคนอื่นๆ ด้วย) ก็รับทราบจากแบบเรียนว่าภาษาบาลีและสันสกฤตเป็นภาษาที่ใช้ในสมัยของพระพุทธเจ้า โดยศาสนาพุทธใช้ภาษาบาลีที่เข้าถึงมวลชนมากกว่า และภาษาสันสกฤตมีตัวอักษรมากกว่าภาษาบาลี เช่น ฤ ฤา อะไรแบบนี้ (ต้องท่องไปสอบ)

พอโตขึ้นมาไม่ได้ประกอบอาชีพด้านภาษา และไม่ได้หาเรื่องไปค้นต่อ ความรู้เรื่องนี้ของผมหยุดอยู่แค่นั้น

พอมาอ่านหนังสือ ภารตวิทยา พบว่าผู้เขียน กรุณา-เรืองอุไร กุศลาสัย อธิบายเรื่องนี้ไว้ละเอียด น่าสนใจมาก

กำเนิดภาษา

อารยธรรมอินเดียมีกำเนิดมาจาก "เผ่าอารยัน" (Aryan) ที่เดิมทีก็ไม่ได้อยู่ในอินเดียปัจจุบัน แต่อยู่แถวๆ อิหร่าน-อัฟกานิสถานในปัจจุบัน แล้วค่อยๆ บุกเข้ามาทางปากีสถานในปัจจุบัน และครอบครองอินเดียฝั่งเหนือ ต่อสู้กับชนเผ่าพื้นเมืองเดิม (ที่ไม่มีชื่อเรียกชัดเจน) และเผ่าทราวิฑ (Dravidian) ทางตอนใต้ สถาปนาเป็นอารยธรรมอินเดียขึ้น

การรุกเข้ามาของอารยันในอินเดีย ก่อให้เกิด "คัมภีร์พระเวท" (Veda ใน Gundam 00 น่ะเอง) และศาสนาพราหมณ์ ที่ปัจจุบันยังหาจุดกำเนิดที่แน่ชัดไม่ได้ แต่สรุปๆ คืออารยธรรมอินเดีย-พราหมณ์มีแกนหลักอยู่ที่ "พระเวท" (แบบเดียวกับ อารยธรรมยิวต้องยึดกับคัมภีร์ Old Testament)

ภาษาที่ใช้ในอารยธรรมอินเดียยุคแรกถูกเรียกว่า "ภาษาพระเวท" ซึ่งภายหลังก็พัฒนาตัวเองออกไปเป็นภาษาอื่นๆ ในตระกูลเดียวกันอีกมาก แต่สายหลักๆ ก็มีสองสายคือ

• สันสกฤต (Sanskrit) ซึ่งเป็นตัวแทนของอารยธรรม-ศาสนาแบบพราหมณ์
• บาลี (Pali) ซึ่งเป็นตัวแทนของอารยธรรม-ศาสนาแบบพุทธ

ทั้งนี้ไม่ได้แปลว่าพุทธหรือพราหมณ์เป็นคนคิดสองภาษานี้ แต่เลือกจะนำภาษาที่มีอยู่แล้วมาใช้สื่อสารในกลุ่มของตัวเอง จนกลายเป็นภาษาประจำกลุ่มไป

ภาษาสันสกฤตเป็นตัวแทนของคนชั้นสูง เป็นภาษาที่วรรณะพราหมณ์ใช้พูดกัน มีรูปแบบที่ "รุ่มรวย" (หรือถ้ามองในแง่ลบก็ต้องเรียกว่า "รุงรัง") ส่วนบาลีเป็นภาษาที่คนในสมัยนั้นสื่อสารกันจริงๆ ความซับซ้อนก็จะน้อยกว่า

ทั้งสองภาษาถูกใช้ในอารยธรรมพุทธ-พราหมณ์ ซึ่งสองอารยธรรมนี้ก็ผลัดกันครองความเป็นเจ้าในอินเดียมานานเป็นพันปี ก่อนที่สุดท้ายจะ "แพ้ทั้งคู่" ให้กับอารยธรรม-ศาสนาอิสลามที่เข้ามาตอนหลัง ซึ่งใช้ภาษาเปอร์เซียเป็นภาษาของราชสำนัก (และต่อมาก็ประดิษฐ์ภาษาอูร์ดู ขึ้นมาเป็นสะพานระหว่างอิสลาม-พราหมณ์ ซึ่งตอนนี้กลายเป็นภาษาราชการของปากีสถาน)

ภาษาบาลี-สันสกฤตเลยกลายเป็นภาษาที่ตายไปจากนั้น เพราะหมดยุคอิสลามในอินเดีย ก็ต่อด้วยยุคอาณานิคมของอังกฤษอีกก๊อกหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม งานวรรณคดีจำนวนมากของอินเดียยังอยู่ในรูปบาลี-สันสกฤต ทำให้ตอนนี้สองภาษานี้มีสถานะเป็นภาษาโบราณแบบเดียวกับภาษาละตินของฝั่งยุโรปนั่นเองครับ (หรือจะมองว่าเป็นคู่ "กรีก-โรมัน" ก็ได้เหมือนกัน)

ทั้งสองภาษานี้เขียนได้ด้วยตัวอักษรหลายแบบ แต่แบบที่ใช้กันในพื้นที่คือตัวอักษรเทวนาคลี หรือ Davanagari (ตัวอย่าง = नागरी) ซึ่งพอมาใช้ในบ้านเราก็ใช้เสียงของบาลี-สันสกฤต แต่สะกดด้วยตัวอักษรไทยแทน

บาลี vs สันสกฤต

ภาษาไทยยืมคำจากบาลี-สันสกฤตมาเยอะมาก แต่เผอิญเราใช้กันจนชิน+ใช้โดยไม่สนใจอะไร เลยไม่ค่อยรู้ว่าคำไหนมาจากบาลี-สันสกฤตบ้าง (ตอนอ่านหนังสือแล้วจะ อ๋อๆๆๆ)

จุดที่น่าสนใจคือ คำที่มีความหมายเดียวกันในบาลีและสันสกฤต แต่ออกเสียงต่างกัน พอมาเป็นคำในภาษาไทยแล้ว บางทีก็มีความหมายต่างกันไปด้วย (ทั้งที่ต้นฉบับมีความหมายเดียวกัน)

ตัวอย่างคำที่มีความหมายเหมือนกัน [สันสกฤต] [บาลี] = [ไทย]

• อัคนี, อัคคี = ไฟ
• หฤทัย, หทัย = ใจ
• สิงห์, สีห์ = สิงโต
• สูรย์, สุริยะ = อาทิตย์
• วัชระ, วชิระ = สายฟ้า
• ศิลปะ, สิปปะ = ศิลปะ

คำที่มีความหมายเริ่มต่างกัน หรือใช้ในบริบทต่างกัน

• ไมตรี, เมตตา = เมตตา
• มัธยม, มัชฌิมา = กลาง
• ประถม, ปฐม = ต้น
• โทษ, โทสะ = ความทุกข์
• อาจารย์, อาจริย/อาเจรา = ครู
• เสน่ห์, สิเน่หา = ความรัก
• ศัพท์, สัททะ = เสียง/คำพูด
• อารยะ, อริยะ = ความเจริญ
• อาชญา, อาณา = อำนาจ/โทษ
• สัตย์, สัจจะ = ความจริง

คำที่กลายเป็นสองคำไปเลย

• อาศจรรย์, อัจฉริยะ = ความแปลก
• ราษฎร, รัฎฐะ = ประชาชน/เขตแดน
• สถาน, ฐาน = ที่ตั้ง
• วิสดาร, วิตถาร = ความหมายเดิมคือ "ละเอียด"
• เกษตร, เขตต์ = ความหมายเดิมคือ "พื้นที่/ขอบเขต"