Economics of Thailand 1855-2009

จากเลกเชอร์การบรรยายของ ศ.ดร.ผาสุก พงษ์ไพจิตร

อ. ผาสุก แบ่งยุคของเศรษฐกิจไทยออกเป็น 4 ยุคใหญ่ๆ

1. ยุคก่อนสนธิสัญญาบาวริ่ง (พ.ศ. 2398/ค.ศ. 1855)
2. ยุคบุกเบิกการเกษตรและการค้าแบบอาณานิคม (พ.ศ. 2398-2481)
3. ยุคเศรษฐกิจเมืองสมัยแรก (พ.ศ. 2481-2523)
4. ยุคโลกาภิวัฒน์ (พ.ศ. 2523-2552)

ยุคก่อนสนธิสัญญาบาวริ่ง

• 2 มุมมอง
  • อ. ฉัตรทิพย์: การค้าถูกผูกขาดโดยรัฐ รัฐเป็นตัวกลางระหว่างต่างชาติและคนภายในชาติ
  • อ. นิธิ: มีการค้าอยู่บ้าง
• ประเทศคู่ค้าสำคัญคือจีน สิงคโปร์ อินเดีย
• สินค้าสำคัญ พริกไทย ยาสูบ ของป่า หนังสัตว์

สนธิสัญญาบาวริ่ง

• เป็นเหตุมาจากสงครามฝิ่น (the Opium War) จีนถูกบีบให้ปิดประเทศโดยอ้อมและลดความสำคัญลง คู่ค้าสำคัญจึงเปลี่ยนมาเป็นตะวันตกแทน
• มีข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์ว่า ไทยโดนบีบให้ทำสนธิสัญญาบาวริ่ง (แบบที่เราเรียนสมัยประถม-มัธยม) จริงๆ งั้นหรือ? เพราะจากการค้นเอกสารต้นฉบับหลายชิ้น บ่งบอกว่าแท้จริงแล้วไทยก็อยากทำสัญญานี้เหมือนกัน
• กลุ่มสำคัญที่อยากทำสัญญาบาวริ่งคือกลุ่มพ่อค้า (มักเป็นชาวจีน) หรือไม่ก็ขุนนาง (เช่น ตระกูลบุนนาค) เพราะว่าจะได้ค้ากับฝรั่งได้โดยตรงโดยไม่ต้องผ่านรัฐ เป็นการสะสมความมั่งคั่ง

ยุคบุกเบิกการเกษตรและการค้าแบบอาณานิคม

พ.ศ. 2398-2481 เริ่มนับจากสนธิสัญญาบาวริ่ง พ.ศ. 2398

• สินค้าส่งออกสำคัญ คือ ข้าว ไม้สัก ดีบุก
  • ข้าวราคาดีขึ้น เป็นแรงจูงใจให้ชาวนาปลูกข้าวเพื่อขาย จากที่เคยปลูกเพื่อกินอย่างเดียว
  • รัฐเองก็เก็บภาษีได้มากขึ้น นำไปลงทุนในสาธารณูปโภคต่างๆ เช่น ขุดคลอง สร้างถนน (เป็นผลให้สังคมเปลี่ยนจากสังคมริมน้ำมาเป็นสังคมบกมากขึ้น)
• สินค้านำเข้า: น้ำตาล (จากอินโด ดัตช์เป็นคนเอาเข้ามา), ผ้าทอ (จากอังกฤษ-อินเดีย)
  • เนื่องจากภาษีขาเข้าแค่ 3% ทำให้สินค้าในประเทศ (น้ำตาล-ผ้าพื้นเมือง) โดนตีตลาดมาก
• เดิมทีชนบทไทย มีคนน้อย มีที่ดินมาก คนมีรายได้สูง ไม่มีแรงจูงใจให้คนเข้ามาทำงานในเมือง ในกรุงเทพจึงมีแต่คนต่างชาติเสียมาก คนงานในเมืองมาจากจีนเป็นหลัก
• ประเทศมหาอำนาจมองว่าไทยมีสถานะทางการค้า เท่ากับรัฐอาณานิคม มหาอำนาจมีอิทธิพลในการค้าสูง
• พ่อค้าจีนได้ประโยชน์จากการค้ากับต่างชาติมาก ผ่านไประยะหนึ่ง พ่อค้าเริ่มเรียกร้องให้รัฐพัฒนาระบบอุตสาหกรรมให้ทันสมัย แต่รัฐไทยไม่ทำ หันไปเน้นด้านความมั่นคงแทน (เพื่อป้องกันอังกฤษ+ความมั่นคงของพวกศักดินาเอง)
• แต่เมื่อเจอ Great Depression ค.ศ. 1929 เข้าไป ทำให้ demand ข้าวในตลาดโลกลดลง เศรษฐกิจแย่ ส่งผลให้เกิดปฏิรูปการปกครอง 2475
• ปรีดีขึ้นมา
  • ประสบความสำเร็จในการยกเลิกสัญญาบาวริ่ง อุตสาหกรรมในประเทศที่เคยโดนตีตลาดเริ่มตั้งไข่ (เช่น น้ำตาล บุหรี่ น้ำอัดลม)
  • เริ่มก่อตั้งธนาคารแห่งประเทศไทย ถือเป็นหนึ่งในระบบเศรษฐกิจสมัยใหม่
  • ล้มเหลวในระบอบเศรษฐกิจสังคมนิยม ตามหลัก 6 ประการของคณะราษฎร

ยุคเศรษฐกิจเมืองสมัยแรก

พ.ศ. 2481-2523 เริ่มนับจากจอมพล ป. ก่อตั้งรัฐวิสาหกิจในปี 2481 แบ่งออกเป็น 2 ยุคย่อย

ยุคทุนนิยมขุนนาง (พ.ศ. 2481-2500)

• เริ่มก่อตั้งรัฐวิสาหกิจ (= การลงทุนโดยรัฐเอง)
• เหตุเพราะ: การค้าโลกหดตัวลง รัฐจึงหันมาส่งเสริมอุตสาหกรรมภายในประเทศ นักลงทุนต่างชาติไม่พอใจและลดการลงทุนลง รัฐจึงมีบทบาทในการลงทุนด้วยตัวเอง
• ค.ศ. 1949 (พ.ศ. 2492) จีนกลายเป็นคอมมิวนิสต์ อเมริกาเลยเข้ามามีบทบาทในไทยมากขึ้นมาก
  • ด้านการทหาร ก่อตั้ง SEATO
  • ด้านเศรษฐกิจ ให้เงินอุดหนุน ช่วยลงทุนสร้างสาธารณูปโภค
  • ให้ World Bank มาศึกษาวิธีการพัฒนาเศรษฐกิจไทย ในปี 1956
  • ด้านสังคม ส่งเสริมสถาบันกษัตริย์อีกครั้ง เพื่อเป็นการยึดเหนี่ยวชาวนาไว้ไม่ให้ร่วมกับคอมมิวนิสต์
• เงินลงทุนของอเมริกาทำให้กรุงเทพเริ่มขยายตัว และแรงงานในชนบทเริ่มเข้ามาทำงานในเมือง

ยุคอุตสาหกรรมแทนการนำเข้า (พ.ศ. 2500-2523)

• อเมริกาต้องการส่งเสริมอุตสาหกรรม จุดหมายคือให้คนรวยขึ้น เพื่อจะได้ไม่ฝักใฝ่คอมมิวนิสต์
• ประชากรเพิ่มขึ้น เพราะสาธารณูปโภคสมัยใหม่ เมืองเริ่มขยายตัว
• อุตสาหกรรมไทยขยายตัว โดยมี demand หลักจากทหารอเมริกันในสงครามเกาหลี+เวียดนาม
• เริ่มแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติครั้งแรกในปี 1960 แผนฉบับที่ 1-3 เขียนโดยสหรัฐ และได้เงินกู้จากโลกตะวันตก
• ระหว่างปี 2503-2523
  • เศรษฐกิจเติบโตเฉลี่ย 7% ต่อปี
  • พื้นที่เพาะปลูกทั่วประเทศเพิ่มขึ้น 2 เท่า

ยุคโลกาภิวัฒน์

พ.ศ. 2523-2552 แบ่งเป็น 2 ยุคย่อยอีกเหมือนกัน เริ่มนับตั้งแต่ปี 2523 (1980) ซึ่งเป็นปีที่ภาคการส่งออกไทยมากกว่า 20% ของ GDP เป็นครั้งแรก

ยุคเศรษฐกิจบูมและฟองสบู่แตก (พ.ศ. 2523-2540)

นับถึงวิกฤตเศรษฐกิจ 2540

• ผู้ลงทุนเปลี่ยนจากอเมริกามาเป็นญี่ปุ่น แนวโน้มนี้เกิดขึ้นทั้งภูมิภาค
• เอกชนไทยเริ่มสะสมทุนได้มากพอ จนกระทั่งสามารถลงทุนเองภายในประเทสไทย ส่งผลให้เกิด "เจ้าพ่อ" ในภูมิภาค ซึ่งพัฒนาต่อมาเป็นการลงทุนในอหังสาริมทรัพย์ และการเข้าสู่การเมือง
• แรงงานไทยทำงานหนัก (8.00-22.00) ค่าแรงถูก
• เศรษฐกิจไทยยึดโยงเข้ากับ supply chain ระดับภูมิภาค โดยมีญี่ปุ่นเป็นศูนย์กลาง
• อุตสาหกรรมไทยมีสถานะเป็น ผู้ประกอบชิ้นส่วน ซะมาก
  • อุตสาหกรรมหลักคือ ยานยนต์ ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์
• การเมืองช่วงนี้มีเสถียรภาพ
• อัตราค่าเงินมีเสถียรภาพ เพราะผูกกับ USD
• จุดเปลี่ยนแปลงสำคัญอันหนึ่งคือ ปี 2533/2534 ซึ่งแก้กฎหมายสำคัญ 2 ข้อ
  • เปิดเสรีการค้า ลดกำแพงภาษีลงมา
  • เปิดเสรีการเงิน อนุญาตให้เอกชนสามารถกู้เงินต่างชาติได้ (แต่ก่อนห้าม ต้องกู้ธนาคารในประเทศอย่างเดียว) จึงเกิดการกู้เงินต่างชาติมาก และได้รับผลกระทบจากการลอยตัวค่าเงิน 2540 สูง
• นับจากปี 2523-2533
  • เศรษฐกิจโตมากกว่าปีละ 10%
  • เกิดการ overheat ทางเศรษฐกิจ
  • สาธารณูปโภคไม่พอใช้ คนชนบทเข้ามาอยู่ในเมือง 2 ล้านคน
• เศรษฐกิจบูม > มีงานให้ทำมาก > คนไม่พอทำงาน > ค่าแรงเพิ่ม > ต้นทุนเพิ่ม > กำไรในภาคการผลิตลด
• แต่มีเปิดเสรีทางการเงิน ทำให้เงินนอกไหลเข้ามา กำไรภาคการผลิตจะลดไปบ้างก็ไม่เป็นไรนัก
• เงินนอกไหลเข้ามามาก เกิดการเก็งกำไรในอสังหาริมทรัพย์+หุ้น
• เมื่อเจ้าหนี้ต่างชาติถอนตัวเลยเกิดปัญหา บวกกับการลดค่าเงินบาท > หนี้เพิ่มเท่าตัว

ยุคเศรษฐกิจฟื้นตัว-วิกฤตรอบสอง (พ.ศ. 2540-2552)

• หลังวิกฤต 2540 GDP คือ -14%
• ประเทศไทยฟื้นตัวได้ในปี 1999 (ใช้เวลาประมาณ 2 ปี)
• สาเหตุที่ฟื้นตัวเร็ว
  • จีนขึ้นมาเป็นศูนย์กลางการผลิตโลก จึงมีตลาดรองรับสินค้าจากไทย (คิดเป็น 18-20% ต่อปี)
  • นโยบายการกระตุ้นเศรษฐกิจแบบ kaynesian ที่ใช้งบประมาณขาดดุล
  • แรงงานไทยย้ายไปอยู่นอกระบบเศรษฐกิจ ลดต้นทุนการผลิตจากพวกสวัสดิการต่างๆ
  • ภาคอุตสาหกรรมเปลี่ยนวิธีการจ้างงาน มาเป็นการจ้างแบบ shift ซึ่งช่วยลดต้นทุนการผลิต
  • ภาคการท่องเที่ยวบูมขึ้นมาเสริม
• ความเปลี่ยนแปลงหลังเศรษฐกิจฟื้นตัว
  • อัตราส่วนภาคการเกษตรลดลงมาก
  • พึ่งพาการส่งออกมาขึ้น 2 เท่า
  • ปัญหาวิกฤตเศรษฐกิจ ทำให้ต่างชาติเข้ามาครอบครองกิจการภาคการส่งออกสำคัญ+ภาคการเงินในประเทศ
    • การเงิน (ต่างชาติเอาไป 50%)
    • ประกันภัย (~100%)
    • หลักทรัพย์ (~100%)
    • ยานยนต์ (~100%)
    • ซีเมนต์ (50%)
    • ค้าปลีก
  • นายทุนไทย ต้องหนีจากภาคอุตสาหกรรมเหล่านี้ ไปยัง
    • ภาคบริการ การท่องเที่ยม
    • Telecom (เป็นจริงถึงแค่ปี 2549 หลังการขายชินคอร์ป)
    • อาหาร (เช่น CP)
    • บันเทิง (เช่น ธุรกิจทีวี สื่อ GMM)
  • ธนาคารพาณิชย์ไทย ต้องเปลี่ยนบทบาทตัวเอง จากการเป็นแหล่งเงินทุนให้กู้เพื่อธุรกิจ กลายมาเป็น consumer banking (เช่น บัตรเครดิต, hire-purchased เช่น กู้ซื้อบ้าน)
    • เหตุเป็นเพราะธนาคารต่างชาติที่รุกเข้ามา เก่งในด้าน consumer banking ธนาคารไทยจึงต้องปรับตัวสู้
    • อีกเหตุก็คือปัญหา NPL
  • เมื่อธนาคารไทยไม่ให้กู้ ธุรกิจไทยโดยเฉพาะ SME จึงมีปัญหาในการหาเงินลงทุน
    • การระดุมทุนในตลาดหุ้นไทยทำได้ยาก เพราะตลาดมีขนาดเล็กมาก และเน้นการเก็งกำไรเป็นหลัก
    • รัฐบาลทักษิณมองเห็นปัญหานี้ เลยลงไปช่วย SME
• วิกฤต subprime 2008-2009
  • ภาคการเงินไทย ยังดีไม่มีปัญหา
  • ภาคการผลิตจริง demand ลด ขาดสภาพคล่อง

ทางแก้ในวิกฤตเศรษฐกิจโลก 2009

• เพิ่ม demand ในประเทศแทน demand ต่างประเทศ
  • เอกชนมีปัญหา รัฐต้องเข้ามามีบทบาทแทน ตามหลักของ Kaynes
  • แต่ปัญหาคือ รัฐไทยเองก็ไม่มีเงิน ต้องกู้?
  • ควรกู้ในประเทศ เพราะดอกเบี้ยต่ำกว่า และไม่ต้องพะวงเรื่องอัตราแลกเปลี่ยน
  • ข้อจำกัดคือ มีกฎหมายระบุว่า รัฐไทยสามารถกู้เงินได้เป็นกี่ % ของงบประจำปี ซึ่งกำหนดไว้เพราะต้องการเสถียรภาพในระบบเศรษฐกิจ
  • ต้องแก้กฎหมาย?
• การค้าขายในภูมิภาคเอเชีย ยังขายกันเฉพาะวัตถุดิบต้นน้ำ ไม่ค่อยมีการขายผลิตภัณฑ์ที่เสร็จแล้ว (final product) มากนัก
  • ยังมีช่องทางการค้าในภูมิภาคอีกมาก
  • ธุรกิจการธนาคารในภูมิภาค ไม่ได้ซื้อ toix asset จากสหรัฐไว้ เลยไม่ค่อยมีปัญหา (ในขณะที่จีนซื้อหุ้นใน Fannie Mae ไว้ $80B)
• ตั้งกองทุนเพื่อพัฒนาสาธารณูปโภค (infrastructure fund) ให้รัฐบาลในภูมิภาคกู้ไปลงทุนด้านการพัฒนาสาธารณูปโภค และเป็นการกระตุ้นเศรษฐกิจไปพร้อมกัน)