จากการสังเกตบล็อกเกี่ยวกับงานหนังสือ ตลอดช่วง 2-3 ปีมานี้ ผมสรุปได้ว่าสำนักพิมพ์ยอดนิยมใน blogosphere มีสองค่าย

ได้แก่ โอเพ่น และ อะเดย์ (ชื่อสำหรับการพิมพ์หนังสือคือ อะบุ๊ค)

ทั้งสองค่ายมีรากเหง้ามาจากนิตยสารนอกกระแส ถึงจะประสบปัญหากับการขายนิตยสารอยู่บ้าง (โอเพ่นต้องปิดตัวลงไป ส่วนอะเดย์ก็ต้องปิดนิตยสารลูกคือ อะเดย์วีคลี) ปัจจุบันทั้งสองสำนักพิมพ์ดูจะหาที่ทางยืนของตัวเองได้ นั่นคือการขายพ็อกเก็ตบุ๊ค

ถึงจะมีกลุ่มเป้าหมายบางส่วนทับซ้อนกัน แต่ก็กลุ่มเป้าหมายหลักเฉพาะของตัวเองไม่เกี่ยวกัน ค่ายอะเดย์จะเน้นไปทางความรู้สึกและอารมณ์มากกว่า (ถึงกับมีงานวิจารณ์วรรณกรรมบางชิ้น บอกว่าค่ายนี้ "สุขนิยม") ในขณะที่โอเพ่นจะโตขึ้นมาอีกหน่อย ยกประเด็นเหตุบ้านการเมืองที่ซีเรียสขึ้นมาอีกระดับ (เลเวลขั้นสูงสุดของจ็อบสายนี้คือ มติชนสุดสัปดาห์)

สิ่งที่ผมว่าน่าสนใจมากคือเส้นทางเดินของทั้งสองสำนักพิมพ์ ตั้งแต่เริ่มต้นจนมาถึงวันนี้ ทั้งๆ ที่มีต้นทุนการประชาสัมพันธ์ในสื่อกระแสหลักน้อยมาก ทำไมทั้งสองสำนักพิมพ์จึงสามารถ "ครองใจ" นักอ่าน (อย่างน้อยก็กลุ่ม blogosphere) ได้สำเร็จ

ในระยะแรก ทั้งสองสำนักพิมพ์มีนักเขียนระดับแม่เหล็กน้อยมาก (คือมีบ้างแต่ก็ดังอยู่ในวงจำกัด) แต่มาถึงวันนี้ บรรดาคอลัมนิสต์ที่เคยหน้าใหม่ในวันนั้น กลับกลายเป็นนักเขียนชื่อดังที่มีฐานแฟนๆ ติดตามอย่างเหนียวแน่น (อย่างเช่น วงศ์ทนง, ทรงกลด, นิ้วกลม, คนชายขอบ ฯลฯ) วิธีการประชาสัมพันธ์นั้นใช้การบอกต่อเป็นหลัก ไม่มีซีไรต์ ไม่มีรางวัลมาเป็นตัวนำทาง (ถ้านับปราบดาก็พอได้ แต่เขาสามารถดังเดี่ยวด้วยตัวเองอยู่แล้ว) นั่นแสดงว่าทั้งสองค่ายน่าจะจับเคล็ดลับบางอย่าง ในการออกหนังสือให้ถูกจริตของแฟนๆ กลุ่มที่ไม่เล็กเท่าไรนักได้สำเร็จ

ถ้ามองในมุมกลับ เราสามารถนำบุคคลิกของอะเดย์และโอเพ่น มาวิเคราะห์ลักษณะร่วมของฐานแฟนๆ กลุ่มนี้ได้หรือไม่?

เราคิดถึงอะไรกันบ้าง เมื่อชื่ออะเดย์และโอเพ่นลอยขึ้นมาในสมอง ถ้าถามผม ผมตอบได้ประมาณๆ นี้

• ชนชั้นกลางในเมือง มีการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย อายุไม่เยอะนัก อยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านจากวัยรุ่น มาเรียนมหาวิทยาลัย และเพิ่งเริ่มทำงาน?
• สนใจวรรณกรรม ภาพยนตร์ ดนตรี นิยมความละเอียดอ่อน ลุ่มลึก ละเมียดละไม ขณะเดียวกันก็ใฝ่หาความจริงจังและความรู้ในระดับหนึ่ง?
• กำลังตามหาแนวทาง เป้าหมาย และคำตอบของชีวิต?
• หวังดีต่อสังคม อยากเห็นโลกดีขึ้น ต่อต้านบริโภคนิยม รักสิ่งแวดล้อม ไม่นิยมหนังสือพ็อคเก็ตหัวสีอย่างพวก "หักหลังผู้ชาย" "วันที่ฉันนอนกับดารา" ฯลฯ
• สำคัญที่สุด: ไม่นิยมตามกระแสหลัก พยายามหาแนวทางเฉพาะของตัวเอง แต่ในขณะเดียวกัน ก็จะแสดงหาความแปลกใหม่ที่ไม่สุดขั้วจนเกินไปนัก (ผมขอประดิษฐ์คำว่า "กึ่งนอกกระแส")

ที่ผมเสนออย่างนี้ไม่ได้บอกว่า คนกลุ่มนี้ดีหรือไม่ดี แต่ผมต้องการบอกว่า มีคนในกลุ่มนี้อยู่ประมาณหนึ่ง ซึ่งมีจำนวนเยอะพอที่จะอุดหนุนให้ทั้งสองสำนักพิมพ์นี้อยู่ได้

งานเขียนอันนี้ไม่มีข้อสรุป แต่จะจบด้วยคำถาม (ซึ่งมีอยู่มากมาย)

• อนาคตของอะเดย์และโอเพ่น จะเป็นอย่างไรต่อ
• กลุ่มชนชั้นที่แสดงออกผ่านการเสพหนังสือของทั้งสองค่ายนี้ มีจำนวนมากแค่ไหน มีลักษณะจำเพาะอะไรร่วมกันอีก
• คนกลุ่มที่ว่า จะเข้ามาเป็นกำลังหลักของสังคมได้หรือไม่ (หรือว่าเป็นไปแล้ว?) ถ้าได้ อย่างไร
• ค่านิยมเหล่านี้ มีแนวร่วม-ความขัดแย้ง กับชุดค่านิยมแบบอื่นในสังคมไทยหรือไม่ แค่ไหน อย่างไร
• ถ้าหากว่า แนวทางกึ่งนอกกระแสแบบปัจจุบัน กลายมาเป็นกระแสหลัก ฐานแฟนๆ จะยังเหนียวแน่นเหมือนเดิม หรือย้ายไปแสวงหาความ "กึ่งนอกกระแส" ใหม่ๆ ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต
• ฟ้าเดียวกันจะโดนปิดหรือเปล่า (อ้าว ไม่เกี่ยวรึ)

หมายเหตุ: เคยเขียนบล็อกถึงหนังสือในเครือ a day ไว้บ้าง