ผมเขียนบล็อกซีรีย์ คนชั้นกลาง มาหลายตอนจนหมดภูมิแล้ว แต่วันนี้มีสหายที่นับถือส่งลิงก์บทความเรื่องคนชั้นกลางของคนอื่นมาให้อ่าน บทความค่อนข้างน่าสนใจ และพยายามตอบคำถามที่ว่า “คนชั้นกลาง (อย่างเรา) เป็นปัญหาหรือไม่ และอย่างไร” เลยต้องเขียนถึงเสียหน่อย

คนชั้นกลางกับวิกฤตการเมืองไทย โดย เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร

ผมเพิ่งรู้จักผู้เขียนคนนี้เป็นครั้งแรก แต่ค้นชื่อดูพบว่าเป็นนักเรียนปริญญาเอกด้านเศรษฐศาสตร์ในปารีส มีงานเขียนลงมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน-ประชาไท อยู่บ่อยครั้ง

บทความนี้อ้างบทความชุดคนชั้นกลางของนิธิเช่นเดียวกับผม โดยนำบริบททางประวัติศาสตร์ของชนชั้นกลางในโลกตะวันตกเข้ามาช่วยอธิบายด้วย คนชั้นกลางในบทความนี้ หมายถึงคนชั้นกลางสมัยใหม่ ที่มีศัพท์เทคนิคเรียกว่า white collar หรือ “คนงานคอปกขาว” (คือใส่เสื้อเชิ้ตขาว นั่งทำงานเป็นหนุ่มออฟฟิศในห้องแอร์ ไม่ต้องลงไปคลุกฝุ่น)

เงื่อนไขการเกิดขึ้นของ white collar ผู้เขียนเสนอว่า

• ระบบทุนนิยม
• รัฐสมัยใหม่
• แนวคิดเรื่องสิทธิและเสรีภาพ
• ระบบประชาธิปไตย
• การบริหารจัดการอย่างมืออาชีพ

ผมไม่แน่ใจนักว่า “รัฐสมัยใหม่” กินความหมายขนาดไหน แต่ “การบริหารจัดการอย่างมืออาชีพ” นั้นเข้าใจว่าหมายถึง การจัดการตามหลักสูตร MBA ที่กลายเป็น de facto ไปทั่วโลกในปัจจุบัน

จุดสำคัญที่ผู้เขียนเสนอคือ คนชั้นกลางสามารถอัพคลาสได้ เพราะคลาสสมัยใหม่ไม่ยึดติดกับสายเลือด แต่ยึดติดกับความสามารถ (ซึ่งบ่งชี้และวัดได้ด้วย “เงิน”) เราจึงเห็นภาวะเสี่ยใหม่ขับเบนซ์ใส่โรเล็กซ์ ทั่วไปในสังคมไทย

ทีนี้นักวิชาการตะวันตกเสนอว่า คนชั้นกลางใหม่ (ของฝรั่ง) มีลักษณะสำคัญ 2 ประการ คือ

• โอนอ่อนผ่อนตาม (เพราะต้องซูฮกให้กับอำนาจเก่าๆ เพื่อให้ตัวเองได้อัพคลาสขึ้นไปตีเสมอ หรืออย่างน้อยก็ใกล้เคียง) ซึ่งในระยะยาวทำให้คนชั้นกลางมีวิธีคิดแบบ conservative อย่างอ่อนๆ (ซึ่งคำอธิบายนี้ สามารถอธิบายปรากฎการณ์ “เราจะสู้เพื่อในหลวง” ได้)
• เลียนแบบรสนิยมของชนชั้นสูงกว่า เพื่อแยกตัวออกจากชนชั้นต่ำกว่า - คำอธิบายนี้สามารถอธิบายวาทกรรม “คนต่างจังหวัดโง่ ขายเสียง” ได้ (ด่าเพื่อแสดงออกว่า ฉันฉลาดกว่า ไม่โง่อย่างเธอ)​ ส่วนเรื่องรสนิยมคิดว่า พบได้ทั่วไป ตั้งแต่รถ นาฬิกา มือถือ ฯลฯ รวมถึงวิธีการเสพสื่อ (เช่น ดู AF ให้ความรู้สึกไฮคลาสกว่าดูละครหลังข่าว เป็นต้น)

ผู้เขียนเสนอว่า คนชั้นกลางไทย รับลักษณะของคนชั้นกลางฝรั่งมาไม่ครบ เรารับลักษณะ 2 ข้อที่ว่านี้มา แต่ไม่ได้รับแนวคิดเสรีนิยมทางเศรษฐกิจและการเมืองมาด้วย (มีบางส่วนเท่านั้นที่รับมาได้) ผมคิดว่าเป็นข้อสังเกตที่น่าสนใจมาก แต่ผู้เขียนไม่ได้อธิบายจุดนี้มากนัก คงต้องไปค้นหาคำตอบกันต่อไป

ประเด็นสุดท้าย ผู้เขียนอธิบายว่า ความขัดแย้งปัจจุบันของสังคมไทย เกิดจากความขัดแย้งย่อย 2 ข้อ

• ความขัดแย้งระหว่างชนชั้น (คนชั้นกลางในเมือง vs รากหญ้า vs คนชั้นสูง vs ทุน) ซึ่งนิธิกับเกษียณ ได้เขียนไปเยอะแล้ว
• ความขัดแย้งภายในหัวของคนชั้นกลางสมัยใหม่เอง ต่อการเปลี่ยนแปลงที่เร็วมากของสังคมไทย (รัฐประหาร 34 - พฤษภาทมิฬ - รธน. 40 - ทักษิณ - สนธิ - 19 กันยา - ยุบพรรค - etc.) ทำให้คนชั้นกลางสับสน ไปไม่เป็น เลยแสดงออกมาเป็น “ความกระฟัดกระเฟียด” อย่างที่เราเห็นอยู่